Przed udzieleniem odpowiedzi na pytanie: w czym pomaga nam krytyczne myślenie, zastanów się nad pewnymi aspektami odbierania przez Ciebie informacji. Czy to co czytasz lub słyszysz od uznanych społecznie osób jak wykładowca akademicki, nauczyciel w szkole, znany polityk odbierasz zawsze jako informację prawdziwą? Czy wszystko, co zostało napisane w podręczniku, czasopiśmie, artykule jest bezbłędne? Pomyśl, czy twierdzenia z takich dziedzin, jak medycyna, religia, polityka lub innych zawsze są zgodne z faktami.
Być może niektóre z tych przekazywanych informacji są prawdziwe tylko pod pewnymi warunkami? Może niektóre informacje trudno ocenić wprost jako prawdziwe lub błędne?
Co jest wiedzą, co interpretacją, a co jedynie przypuszczeniem?
Właśnie w takich sytuacjach potrzebne jest myślenie krytyczne. Nie oznacza jednak ono automatycznego podważania wszystkiego, co słyszymy lub czytamy. Oznacza gotowość do zadawania pytań, analizowania argumentów, sprawdzania źródeł, oceniania dowodów, zanim uznamy je za prawdziwe.
James W. Kalat przytacza cytat, w którym jeden z wykładowców powiedział do swoich studentów:
„Co najmniej dziesięć procent tego, co Wam powiem, jest błędne. Ale nie wiem, które dziesięć procent.”
To krótkie zdanie pokazuje jedną z najważniejszych zasad krytycznego myślenia: sam fakt, że informację przekazuje nam ekspert czy inny autorytet, nie gwarantuje jej prawdziwości.
Zapamiętaj:
Autorytet nie gwarantuje prawdy.
Ekspert również może się pomylić. Posiadanie wiedzy i doświadczenia zwiększa wiarygodność, ale nie eliminuje możliwości popełnienia błędu. Błędy wszyscy popełniamy, aby móc dalej się rozwijać.
Wiedza wymaga weryfikacji.
Jeżeli nie wiemy, które twierdzenia mogą być błędne, powinniśmy umieć je sprawdzać, a nie tylko zapamiętywać.
Błąd nie musi oznaczać niekompetencji.
W wielu dziedzinach wiedza jest niepełna, a granica między tym, co dobrze potwierdzone, a tym, co niepewne, może się zmieniać wraz z pojawianiem się nowych dowodów. Tak rozwija się nauka.
Dowody są ważniejsze niż samo przekonanie.
Nie wystarczy powiedzieć: „tak twierdzi ekspert”, „tak napisano w książce” , „widziałem(-am) to w mediach”. Warto zapytać: Na jakich dowodach opiera się to twierdzenie? Czy źródło jest wiarygodne? Czy istnieją inne dane lub argumenty? Czy wniosek rzeczywiście wynika z przedstawionych dowodów?
Myślenie krytyczne pomaga odróżniać fakty od opinii, wiedzę od przypuszczeń oraz dowody od pozorów dowodów.
Pomaga również dostrzec, że odpowiedź nie zawsze musi być prosta. Nie każde twierdzenie jest całkowicie prawdziwe albo całkowicie fałszywe. Czasami jest prawdziwe tylko w określonych warunkach. Czasami opiera się na częściowych danych. Czasami dowody są zbyt słabe, aby można było wyciągnąć jednoznaczny wniosek.
Dlatego osoba myśląca krytycznie potrafi powiedzieć:
„Nie wiem”, gdy brakuje wystarczających informacji. „To zależy”, gdy prawdziwość twierdzenia zależy od określonych warunków. „To jest możliwe, ale nie zostało jeszcze wystarczająco potwierdzone”, gdy istnieją pewne przesłanki, ale brakuje mocnych dowodów. „Zmienię zdanie, jeśli pojawią się lepsze dowody.”
Myślenie krytyczne nie polega na tym, aby za wszelką cenę bronić raz przyjętego stanowiska. Polega na gotowości do jego zmiany, gdy pojawią się nowe i wiarygodne informacje. Zanim więc coś, co przeczytałeś lub usłyszałeś, przyjmiesz jako prawdę albo odrzucisz jako fałsz, zatrzymaj się i zadaj kilka podstawowych pytań.
Oto te pytania:
• Kto tak twierdzi?
• Na jakich dowodach opiera się jego twierdzenie?
• Czy źródło jest wiarygodne?
• Czy przedstawione dowody rzeczywiście uzasadniają ten wniosek?
• Czy istnieją inne, równie istotne informacje?
• Czy nie mylę faktu z opinią lub interpretacją?
• Jak pewny jestem swojego wniosku?
• Co mogłoby sprawić, że zmienię zdanie?
Zanim uwierzysz – sprawdź.
Zanim odrzucisz – oceń dowody.
Myśl krytycznie.